archeologie

Toren van 13e-eeuwse Waterpoort blootgelegd

In december 2017 is archeologisch onderzoek gedaan naar de Waterpoort. Hier was in 1992 en in 2015 al veldonderzoek naar gedaan. Het nieuwe onderzoek richtte zich op het verder weghalen van het maaiveld zodat er meer van de oorspronkelijke toren zichtbaar zou worden.

De archeologische opgraving van de waterpoort in 3D.

Waar stond de Waterpoort?

Het onderzoeksgebied ligt binnen het historische centrum van de stad ’s-Hertogenbosch in de tuin van de Rederijkerskamer. De locatie ligt ten oosten van de Markt, op de plek van de eerste stadsmuur.


Een reconstructie van de eerste stadsmuur; de Waterpoort is aangegeven met een gele cirkel.


Uitsnede van de kadastrale minuut van 1823, met daarop aangegeven het onderzoeksgebied in gele cirkel.

Historische functie van de poort

De onderzochte waterpoort was onderdeel van de eerste stadsmuur van de stad die rond 1200 als een grote ovaal rond de huidige Markt werd gebouwd. De rivier de Aa (hier ook Grote Stroom genoemd) kende op deze plek een splitsing: één tak stroomde buitenlangs de stadsmuur, de andere tak ging via de waterpoort de stad in. Op deze plaats werd namelijk één van de twee waterpoorten van de stad aangelegd. De waterpoort bestond uit twee torens. De zuidelijke toren had een ronde vorm. De noordelijke toren, op de onderzoekslocatie, had een hoefijzervorm. Tussen deze twee torens was een boog waaronder de rivier de stad instroomde. Deze tak van de Binnendieze heette de Marktstroom en is in de jaren vijftig van de twintigste eeuw gedempt. Door een grote balk vlak boven het water te hangen, verhinderde men dat boten de stad binnen konden varen. Kleinere bootjes mochten wel met handelswaar konden via deze Marktstroom handelswaren de Markt bereiken. Nadat de stad in 1318 toestemming kreeg om haar muren te verleggen verloor de waterpoort zijn vestingfunctie.


De Binnendieze bij de waterpoort. Links van de toren de inmiddels gedempte Marktstroom. Datering: 1942. 


Archeologische opgraving in 1992.


De watertoren vanaf het water gezien.

Archeologische vondsten

Een opmerkelijke vondst is een groot fragment van een kaarsentrekbak (afb. 6). Kaarsentrekbakken zijn smalle langwerpige bakken met aan de bovenzijde een smalle rechte opening (afb. 7). Ze werden gebruikt voor de verwarming van vet of was, waaruit kaarsen konden worden getrokken. De meeste kaarsentrekbakken zijn afkomstig uit kastelen of kloosters. Ze komen uit de 13de tot en met de 15de eeuw.


Fragment van een kaarsentrekbak van roodbakkend aardewerk zoals die gevonden is bij de Waterpoort.


Een gerestaureerde kaarsentrekbak. 


Overzicht van een deel van de toren van de Waterpoort F5 met de beerput F2 en eerste kolom van de stadsmuur F4.

Conclusies van het onderzoek

Het onderzoek van het terrein naast de waterpoort heeft verrassende resultaten opgeleverd. Het terrein is vanaf het begin van de 13de eeuw in gebruik genomen. In de eerste helft van de 13de eeuw worden de waterpoort en stadsmuur aangelegd. Dit lijkt in twee fasen te zijn gebeurd. Vermoedelijk zijn in de eerste fase de waterpoort en kolommen aangelegd. Op een later moment het gedeelte van de kolommen met spaarbogen met een gang erboven. Van de stadsmuur is op het onderzoeksterrein alleen de eerste kolom bewaard gebleven.

Aan het begin van de 14de eeuw verschijnt er houten bebouwing op het onderzoeksterrein. Ook worden tegen de tweede kolom van de stadsmuur twee kleine rechthoekige structuren gemetseld met onbekende functie. Dit waren mogelijk keldertjes voor de opslag van wapentuig of iets dergelijks. In het derde kwart van de 14de eeuw wordt een huis gebouwd met een bakstenen fundering.

De resten van dit huis bevestigen dat de percelen van de huizen aan de Markt doorlopen over de Marktstroom. Of tenminste dat de bebouwing is georiënteerd op de Marktstroom zelf. In het tweede kwart van de 17de eeuw wordt het terrein gebruikt als afvaldump en wordt de toren van de Waterpoort (verder) gesloopt. Pas in de 19de eeuw wordt het terrein weer bebouwd. Aan de westzijde verschijnt een keldertje. Aan de oostzijde een ronde beerput.

De komende tijd worden de stadsmuur en de toren van de waterpoort gerestaureerd en gereconstrueerd. Een deel zal dan zichtbaar blijven.


Het uitgraven van de toren van de Waterpoort.


De binnenzijde van de toren van de Waterpoort na afloop van de graafwerkzaamheden.

Onderzoeksrapport

Lees voor meer informatie het onderzoeksrapport: ’s-Hertogenbosch Waterpoort Archeologisch onderzoek door middel van proefsleuven (pdf)

Ook interessant
bouwwerken

Leuvense Poort

De stadspoort uit begin 13e eeuw van de eerste ommuring, ook wel aangeduid als Lovense Poort of Gevangenpoort.