Het Bossche Arbeidsbureau in oorlogstijd
In de Tweede Wereldoorlog was het Gewestelijk Arbeidsbureau in ’s-Hertogenbosch een beladen plek. De Duitse bezetter gebruikte dit kantoor om tienduizenden Nederlandse mannen te dwingen om in de Duitse industrie te gaan werken (de Arbeitseinsatz). Toch weten we over dit specifieke bureau in Den Bosch verrassend weinig, omdat er nauwelijks archieven bewaard zijn gebleven. Het lijkt wel alsof de stad deze lastige geschiedenis een beetje is vergeten. Gerton Heyne besloot in dit verleden te duiken. Hij wilde weten wat er precies gebeurde op de plek waar zijn eigen vader vroeger als jonge klerk werkte.
In dit pand (tot 1947 Vughterdijk 24, daarna Vughterstraat 166) was vanaf 1941 het Gewestelijk Arbeids bureau gevestigd. In 1951 trok het arbeidsbureau eruit en kreeg het pand een winkel bestemming zoals te zien op deze foto uit de vijftiger jaren.
De directeur met twee gezichten
In de zoektocht van Gerton Heyne kom je al snel de naam van de directeur tegen: Martinus Hellemons. Hij was lid van de NSB en maakte carrière binnen het systeem van de bezetter. Dat maakt hem op het eerste gezicht een overtuigde collaborateur. Maar als je dieper in de naoorlogse strafdossiers kijkt, zie je ook een heel andere kant. Talloze getuigen, van directeuren van bekende Bossche bedrijven zoals Vroom & Dreesmann en De Gruyter tot aan de abt van de Kruisheren, namen het voor Hellemons op. Zij verklaarden dat hij hen juist hielp om personeel uit Duitsland te houden door medische keuringen te vervalsen en stiekem vrijstellingen te regelen.
Wie in Duitschland werkt dient het Nederlandsche volk...” Propaganda in mei-juni 1942 voor de Arbeitseinsatz met een centrale rol voor het Gewestelijk Arbeidsbureau. Bekijk in beeldbank NIOD.
De wijding in de Sint-Jan van mgr. Mutsaerts tot (hulp) bisschop in 1942. Hij nam een duidelijk standpunt in: geen sacramenten voor NSB’ers. Bekijk in beeldbank Erfgoed ‘s-Hertogenbosch.
Geheime gesprekken met de bisschop
Was Hellemons een man die stiekem de Duitsers tegenwerkte, of was hij een trouwe volgeling van de nazi's?
Een bijzonder detail in het onderzoek van Heyne is het contact van Hellemons met de Bossche geestelijkheid. Hellemons voerde gesprekken met bisschop Mutsaerts en de plebaan van de Sint-Jan over zijn positie als directeur van het Arbeidsbureau. Hij bood zelfs aan om zijn NSB-lidmaatschap helemaal op te zeggen, maar de bisschop adviseerde hem om voor de vorm lid te blijven om te voorkomen dat het bureau niet in handen van een fanatieke nazi zou vallen.
Een pijnlijke ontdekking
De zoektocht van Heyne brengt ook zeer donkere feiten aan het licht. Zo beschrijft hij dat Hellemons in 1942 persoonlijk meewerkte aan de tewerkstelling van 21 Joodse mannen. Zij kwamen via een werkkamp in Dalfsen uiteindelijk in Auschwitz terecht; geen van hen keerde terug. Bovendien zijn er verslagen van bijeenkomsten waarin Hellemons harde taal uitte over groepen zoals woonwagenbewoners, die hij een "plaag" noemde die productief gemaakt moesten worden.
Een zoektocht naar de waarheid
Hellemons wordt in november 1944, na de bevrijding van ’s-Hertogenbosch, door het Militair Gezag uit zijn functie ontheven en in voormalig Kamp Vught geïnterneerd op grond van zijn lidmaatschap van de NSB. Uiteindelijk wordt besloten om de zaak tegen Hellemons niet meer voor de rechter te laten komen. Wel krijgt Hellemons restricties opgelegd zodat hij geen ambten kan bekleden. Ook mag hij zich niet verkiesbaar stellen en mag hij zelf niet stemmen. Maar een aantal jaren later besluit de minister van Justitie om deze restricties te laten vallen. Daardoor kan Hellemons gewoon zijn carriere weer oppakken en wordt hij weer een gerespecteerd directeur in de stad 's-Hertogenbosch.
Hellemons als directeur van het Wit-Gele Kruis. In Het Huisgezin van 2 augustus 1955 verscheen een bericht over de opening van een consultatiebureau. Op de foto als tweede van rechts, schuin achter de moeder met kind, de heer M. Hellemons.
Dit artikel is meer dan een verslag over een directeur; het is een zoektocht naar de waarheid in een wereld vol grijstinten tijdens een oorlog. Je leest over de dilemma's van gewone ambtenaren die moesten kiezen tussen gehoorzamen of saboteren. Het artikel dwingt je om opnieuw naar de Bossche oorlogsgeschiedenis te kijken.
Dit is een samenvatting van een artikel dat eerder verscheen in ons wetenschappelijk tijdschrift Silva. Wil je meer weten over het Bossche Arbeidsbureau tijdens de Tweede Wereldoorlog? Lees het volledige artikel van Gerton Heyne in Silva (2025, nummer 3, december).
Gerton Heyne is amateur-genealoog en schrijver van kleine familiebiografieën, onder meer gepubliceerd op Brabants Erfgoed, waar hij verschillende leden van de familie Heijne(n) heeft beschreven. In 2023/2024 schreef hij meerdere artikelen over zijn grootvader – bekend als ‘Brabants grootste karakterhumorist’ – en maakte hierover ook een voorstelling die werd opgevoerd in Podium Azijnfabriek en Het Arsenaal in Geertruidenberg.
