De gezinswoningen van het Bossche garnizoen

In de Bossche wijk Het Zand is een interessant stukje bouwhistorie terug te vinden. Rond 1900 zijn hier woningen gebouwd voor gehuwde militairen en hun gezin. Deze woningen aan de Guldenvliesstraat, Maijweg en Hertogstraat vormen een tot nu toe nog onderbelicht deel van de militaire geschiedenis in ’s-Hertogenbosch. Niet alleen de buitenkant van de gebouwen laat dit verleden zien. Het is het interieur dat ons meer kan vertellen over het leven in de woningen. 

De woningen op Maijweg 15/16/17/18 in 1979. Bekijk in beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 

Stadsuitbreiding Het Zand 

Het Zand, de eerste stadsuitbreiding van ‘s-Hertogenbosch buiten de oude vestingwerken, bood rond 1900 ruimte voor de gezinswoningen voor onderofficieren. Voor het eerst woonden militairen niet langer uitsluitend in kazernes. Zo werden de onderofficieren niet langer alleen bewoners van de kazerne, maar ook buren in de nieuwe wijk. 

De woningen werden in het zuidelijke gedeelte van Het Zand gebouwd. Dit gebied bestond voornamelijk uit tweelaagse sociale woningbouw. De woningen aan de Maijweg waren specifiek bedoeld voor gehuwde onderofficieren en hun gezinnen. De ‘gewone’ soldaten verbleven nog steeds in de omliggende kazernes. 

Uitbreidingsplan aan de Westzijde (Het Zand) eind negentiende eeuw. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.

De meeste soldaten lagen in de kazerne met meer personen op een kamertje. De onderofficieren woonden voor de bouw van de gezinswoningen al in aparte kamers. Het liefst verbleven zij ook niet in hetzelfde gebouw. Meestal woonden zij wel in de buurt van de kazerne. 

De architect: Petrus Thomas Stornebrink 

Architect P.T. Stornebrink ontwierp aan het begin van de twintigste eeuw in deze nieuwe wijk een groot bouwblok voor de gehuwde onderofficieren. Hij is ook bekend als architect van de sigarenfabriek van Goulmy en Baar, in het noorden van het Zand.  

In 1900 en 1901 werden in twee fasen veertig woningen gebouwd. Ze vormden samen één woningblok dat lag aan de Hertogstraat, de Maijweg en de Guldenvliesstraat. Stornebrink gaf de gevels een rijk karakter met neorenaissance- en eclectische stijlelementen: speklagen, tuitgevels, hoektorentjes en baksteenornamenten. In de gevel zijn nog altijd de opschriften te lezen: “Anno 1900 Militaire” en “Anno 1901 Woningen”. Daarmee maakte hij direct zichtbaar waarvoor deze huizen bedoeld waren. 

De gevels van Stornebrink op de Maijweg. Bekijk in beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 

Leven achter de gevels 

De huizen waren voor hun tijd opvallend modern en ruim. De woningen bestonden uit beneden- en bovenwoningen. De plattegrond van de militaire woningen laat zien dat boven- en benedenwoningen in opzet hetzelfde waren. Binnen kwam men in een gang, met daarop aansluitend de keuken en een kleine uitbouw voor het toilet. Dat was bijzonder, want rond 1900 hadden veel huizen nog geen wc binnenshuis.  

Via de gang kwam je in de voor- en achterkamer en in de alkoof (een slaapruimte in het midden van het huis). De bovenwoningen waren ruimer. Deze hadden ook nog een kamer boven de trap en een zolder. Elke benedenwoning had een tuin. De bovenwoningen beschikten over een balkon en zelfs een dakterras op zolderhoogte.  

Overgebleven elementen 

De woningen zijn inmiddels meer dan honderd jaar oud, en er is dan ook veel in deze huizen veranderd. Toch zijn er verrassend veel originele elementen overgebleven. In sommige huizen zijn nog stucplafonds met ornamenten, hardstenen of houten schouwen, paneeldeuren met houten deurknoppen, geel-zwarte vloertegels en de kenmerkende houten trappen en trapspijlen uit het begin van de twintigste eeuw te vinden. Ze geven een directe inkijk in hoe huizen voor militairen er aan het begin van de twintigste eeuw uit zagen.  

Maar geen enkel interieur bleef onaangetast: elke generatie bewoners bracht zijn eigen veranderingen aan. Alkoven maakten plaats voor volwaardige woon- of slaapkamers, keukens werden gemoderniseerd en veel schouwen verdwenen tijdens verbouwingen. Ook werd in alle woningen gezocht naar een plek voor een badkamer, in onze huidige tijd niet meer beschouwd als overbodige luxe, waarvoor ook ruimte moest worden gemaakt. 

Een uniek stuk erfgoed 

Wat dit bouwblok bijzonder maakt, is de combinatie van omvang en opzet: een hele straatwand met militaire woningen, bestaand uit boven- en benedenwoningen. In de stad waren ook wel andere militaire woningen, maar dit waren afzonderlijke huizen. Zoals de woningen aan de Citadellaan (1, 3 en 5) of bij de Boompoort (Oliemolenlaan 1-3). Deze woningen voor gehuwden waren aanzienlijk luxer dan de gemiddelde arbeiderswoning.  

De militaire woningen op de Citadellaan. Bekijk in beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 

De Bossche militaire woningen in Het Zand onderscheiden zich ook door de grote buitenruimte van de tuin, het balkon en het dakterras. Voor arbeiders- of militairenwoningen was dat destijds ongekend vooruitstrevend. Deze woningen vertellen dan ook niet alleen het verhaal van militaire aanwezigheid in de stad. Ze zeggen ook iets over de veranderende rol van dit soort woonhuizen in een tijd waarin hygiëne, privacy en comfort steeds belangrijker werden. 

Vandaag de dag 

De woningen worden nog altijd bewoond en de lange geschiedenis blijft in de huizen te zien. Wie langs de Maijweg wandelt of door Het Zand loopt en omhoogkijkt naar de gevels met inscripties als “ANNO 1900 - MILITAIRE” en “ANNO 1901 - WONINGEN”, herkent het karakteristieke straatbeeld en het rijke verleden van de stad.  

Ze herinneren aan de tijd dat ’s-Hertogenbosch een garnizoensstad was en laten zien hoe militair erfgoed zich ook kan verschuilen in iets alledaags als een woonhuis. Zelfs dit schijnbaar gewone erfgoed laat zien hoe waardevol het is voor ons begrip van de geschiedenis. Tegenwoordig zijn de huizen rijksmonument en maken ze deel uit van het beschermd stadsgezicht. 

De woningen op Maijweg 15/16/17/18 vandaag de dag.