Een nieuwe tuin rond het Groot Tuighuis
De buitenruimte achter het Groot Tuighuis heeft de afgelopen eeuwen veel transformaties ondergaan. Vanaf de late middeleeuwen heerste hier de stilte van een begraafplaats. Nu is het een plek vol leven waar Bosschenaren hun eigen geschiedenis kunnen ontdekken.
De tuin van het Groot Tuighuis in 2026
Van begraafplaats tot tuin
De ruimte om het Groot Tuighuis heeft, net zoals het gebouw zelf, een lange geschiedenis. Het gebouw ontstond in 1430 als pelgrimskerk, de Sint-Jacobskerk. De kerk dankt zijn naam aan de pelgrimsroute, de Jakobsweg, die naar Santiago di Compostella loopt. In de zestiende eeuw werd het kerkgebouw uitgebreid. Vanaf 1569 was het een parochiekerk.
Rondom de kerk lag een begraafplaats. Hier zijn tot het einde van de zeventiende eeuw mensen begraven. Toen na 1629 de protestanten het voor het zeggen hadden in de stad, werd de kerk onteigend. Zo verloor het zijn functie als katholieke kerk. Vanaf 1752 kreeg het gebouw een militaire functie toen het tot arsenaal, ook wel tuighuis genaamd, werd verbouwd. De naastgelegen Sint-Jacobskazerne is in 1744 gebouwd. Het is kort daarna dat de Sint-Jacobskerk in de 19e eeuw voor het eerst het Groot Tuighuis werd genoemd. Een naam die het gebouw momenteel weer in gebruik heeft.
Het terrein van het Groot Tuighuis in 1566. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Het voorterrein van het Groot Tuighuis in gebruik als exercitieterrein. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Vanaf 1924 verving Het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen de militaire functie van het gebouw. De militairen werden niet meer in de stad gelegerd. In 1988 trok de gemeentelijke afdeling BAM (Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten) in het gebouw.
In 1996 werd een deel van het naastliggende Reinier van Arkel gesloopt. Er moest plek komen voor nieuwbouw. Niet alleen bood dit ruimte voor archeologisch onderzoek, maar daarnaast ook een uniek kijkje op het Groot Tuighuis met daarvoor een lege vlakte. Sinds 2015 is het Groot Tuighuis de locatie van Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
De afbraak van Reinier van Arkel met zicht op het Groot Tuighuis. Bekijk in beeldbank 's-Hertogenbosch.
Archeologisch onderzoek
Voor het verbouwen van de buitenruimte deden archeologen in 2026 hier opnieuw onderzoek. Zij vonden tijdens de opgraving vooral aardewerk, dierlijke botten en botten van mensen. Daarnaast vonden archeologen ook sporen uit de militaire tijd zoals beerputten en kanonstellingen. Tot slot vonden zij ook muurwerk dat zelfs ouder lijkt dan de huidige kerk.
Stukken van een schedel en botten van een mens
Archeologen aan het werk rondom het Groot Tuighuis
Deze vondsten vertellen ons meer over de geschiedenis van het terrein om het Groot Tuighuis. Zo weten we dat de militairen de begraafplaats slecht hebben geruimd toen zij op het terrein kwamen. Archeologen hebben namelijk geen complete skeletten gevonden, omdat de militairen veel graven hebben verstoord. De gevonden losse botten zijn weer herbegraven.
Dit herbegraven van menselijk botmateriaal gebeurt vaker tijdens archeologisch onderzoek. In dit geval gaat het om kleine stukken los botmateriaal. Archeologen hebben de resten netjes verzameld in een handgemaakte zak van natuurlijk materiaal. Ze hebben gekozen voor een zak in plaats van een kist. Er werd namelijk steeds meer botmateriaal gevonden en een zak biedt meer flexibiliteit.
Daarnaast hebben archeologen de resten voorzien van informatie. Dit zodat ze bij eventuele toekomstige werkzaamheden niet weer verspreid raken. Informatie over wie deze mensen waren, hebben we niet. Wel weten we dat het hier waarschijnlijk om katholieken gaat. In de tijd dat mensen hier begraven werden, was de Sint-Jacobskerk namelijk een katholieke kerk. Nu hebben ze zo weer een permanente plek gekregen in de tuin. Ook als het om kleine resten botmateriaal gaat, is het belangrijk om hier respectvol mee om te gaan.
Het vondstenkaartje dat met de menselijke resten is herbegraven met informatie voor eventuele toekomstige archeologen
De zak waarin de menselijke resten zijn herbegraven
Een bloeiende tuin
Wie nu de buitenruimte inloopt, zal het gevoel hebben zich te wanen in een oude kloostertuin. Planten in allerlei soorten en maten laten de omgeving tot bloei komen. Deze zijn voor de nieuwe tuin geplant tussen de prachtige bomen in, die zijn blijven staan. Ze zijn verspreid over verschillende vakken in de vorm van scherven. Zo kunnen bezoekers zwerven tussen de scherven.
Deze planten zijn niet zomaar gekozen, maar hebben een historische context. In het verleden werden ze namelijk door de bewoners in de stad voor verschillende doeleinden gebruikt. Hadden de Bosschenaren van vroeger last van kwaaltjes zoals somberheid of ontstekingen? Dan grepen zij naar medicinale planten zoals st. Janskruid, kamille en duizendblad. Daarnaast werd er in de keuken gretig gebruik gemaakt van de lokale beplanting. Om het eten wat meer smaak te geven, kwamen kruiden zoals rozemarijn, wilde wortel en salie goed van pas.
Salie (Salvia officinalis). Bekijk in beeldbank Rijksstudio
Duizendblad (Achillea Millefolium). Bekijk in beeldbank Rijksstudio
De planten waren niet alleen nuttig om voor wat voor reden dan ook op te eten. Ze gaven daarnaast kleur aan schilderijen van kunstenaars zoals Jeroen Bosch.
Vlas, wede en wouw zijn een greep uit de natuurlijke grondstoffen die schilders hun mooie kleurenpalet gaven. Maar dit was niet het enige waar verf voor werd gebruikt.
Denk ook aan de Bossche lakenhandel die tijdens de middeleeuwen opbloeide. Voor al deze lakens waren onder andere planten nodig om hun kopers in felle kleuren te hullen. Zoals de blauwe kleurstof van de wede plant of het heldere geel van wouw.
Het schilderij De Lakenmarkt uit 1525 © Het Noordbrabants Museum
Duurzaam hergebruik
In de tuin is daarnaast aandacht voor het duurzaam hergebruik van materialen met een historische waarde. Een aantal voorwerpen die eerder ergens anders in de stad stonden, hebben hier nu een plekje gekregen.
Zo komen de bonte waaltjes, die het tuinpad vormen, uit de vestingrand bij Museum Kruithuis. Dit zijn stenen die oorspronkelijk werden gebakken van klei rondom de rivier de Waal en uit verschillende kleuren bestaan. Vandaar de term ‘bonte waaltjes’. Na de restauratie van het Kruithuis in 2024 werden de stenen bewaard voor een volgende bestemming. Vandaag de dag zijn ze te bewonderen in de tuin van het Groot Tuighuis.
De bonte waaltjes worden aangelegd in de tuin
Bonte waaltjes
Gerestaureerd hekwerk
Gietijzeren hekwerken scheiden de tuin af van het voorplein. Deze hekken hebben torenhoog op een bijzonder Bosch monument gestaan. Vanaf ongeveer 1842 vormden ze namelijk de balustrade rondom de open lantaarn van de Sint-Janstoren.
De gietijzeren hekwerken op de toren van de Sint-Jan
Waar deze eerder van hout en lood zouden worden gemaakt, kwam in deze periode het gebruik van gietijzer op.
De hekwerken zijn aangebracht nadat de spits verloren ging door een brand in de toren. Eind jaren zeventig van de twintigste eeuw zijn ze bij een restauratie weer weggehaald.
De hekwerken zijn sindsdien hersteld en hebben weer een mooie nieuwe plek gekregen in de Bossche binnenstad. Weliswaar nu een stukje dichter bij de grond.
Verlichting van vroeger
Tot slot is de verlichting van de buitenruimte weer terug van weggeweest. In de vooroorlogse periode zaten er twee lampen aan de gevel van het Groot Tuighuis bevestigd. Hierin zat toen het Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant. Nu zit de verlichting weer aan het gebouw. Daarnaast staan er twee hergebruikte gietijzeren lantaarnpalen in de tuin.
Het gebruiken van historische materialen en ze te laten voldoen aan hedendaagse technische eisen valt nog niet mee. Toch is het gelukt om de verlichting veilig te installeren zonder dat de historische uitstraling verloren ging. Daarnaast zijn de oude gloeilampen vervangen door zuinige LED-verlichting voor een duurzamer gebruik.
