De Leonarduskerk: het verdwenen herkenningspunt van Het Zand
Wie vandaag over het Emmaplein loopt, ziet appartementen, verkeer en voorbijgangers. Maar bijna zeventig jaar lang werd deze plek gedomineerd door een indrukwekkende kerk met twee hoge torenspitsen. Voor bewoners van Het Zand was de (Sint-)Leonarduskerk veel meer dan een gebouw. Het was een herkenningspunt, een ontmoetingsplek en het hart van de wijk. Hoewel de kerk al meer dan vijftig jaar verdwenen is, leeft het verhaal van het gebouw nog altijd voort.
Leonarduskerk net na de bouw in 1905. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Een nieuwe wijk, een nieuwe kerk
Aan het eind van de negentiende eeuw begon 's-Hertogenbosch buiten de oude vestingmuren uit te breiden. Ten westen van de binnenstad werd een nieuwe wijk aangelegd: Het Zand. De naam verwijst naar de enorme hoeveelheid zand die nodig was om het gebied op te hogen. Meer dan 800.000 kubieke meter zand werd aangevoerd voordat er gebouwd kon worden. Dat zand werd allemaal gehaald uit Vught waardoor daar de zwemplas ‘de IJzeren Man’ ontstond.
Met de komst van nieuwe woningen groeide ook de behoefte aan een eigen parochiekerk. In 1902 werd de Leonardusparochie opgericht. Bouwpastoor Gerardus Antonius Maria van der Kant kreeg de taak om een kerk te laten bouwen voor de snelgroeiende gemeenschap. Drie jaar later, in 1905, werd de Sint-Leonarduskerk in gebruik genomen.
Leonarduskerk in aanbouw (1903). Bekijk in beeldbank Erfgoed 's-Hertogenbosch.
Het ontwerp was van de Bossche stadsarchitect Jules Dony. Zijn naam is nog altijd bekend in de stad. Zo ontwierp hij ook de Drakenfontein bij het station en diverse panden in Het Zand. Voor de Leonarduskerk koos hij een neogotische stijl, die rond 1900 populair was. Met haar hoge middenschip en twee zijbeuken, hoge ramen, lange zichtlijnen naar het altaar en twee smalle torenspitsen maakte de kerk grote indruk. De plek waar de Leonarduskerk werd gebouwd was drassig. Er waren daarom maar liefst 1110 palen nodig voor het fundament!
Ontwerp van de Leonarduskerk door Jules Dony (1904).
Twee torens die de wijk bepaalden
De Leonarduskerk was niet alleen een plaats van geloof. Het gebouw bepaalde ook het gezicht van de wijk. De torenspitsen staken hoog boven de omliggende huizen uit en waren al van verre zichtbaar.
Dat werd nog duidelijker toen in de jaren veertig het verkeer uit Breda en Tilburg via Het Zand richting Nijmegen en Utrecht ging rijden. Duizenden automobilisten passeerden dagelijks het Emmaplein. Voor velen vormden de Drakenfontein en de Leonarduskerk samen de herkenbare entree van de stad.
Bouw van de tunnel bij het Stationsplein in 1959 waardoor het doorgaand verkeer soepeler ging. Op de achtergrond rechts de torens van de Sint Leonarduskerk. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Wie oude foto's van Het Zand bekijkt, ziet hoe dominant de kerk aanwezig was. De torens bepaalden de skyline van de wijk. In een tijd waarin hoge flats nog heel zeldzaam waren, waren kerktorens vaak de belangrijkste oriëntatiepunten van een stad. Ook de Leonarduskerk vervulde die rol.
De hoge torens van de Leonarduskerk waren zelfs buiten de wijk zichtbaar. Foto gemaakt tussen 1950 en 1960. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Genoemd naar een Bossche heilige
De kerk droeg de naam van Leonardus van Veghel. Hij werd rond 1527 in Den Bosch geboren. Hij was een katholieke priester in Gorinchem tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Een tijd waarin de protestantse Lage Landen afhankelijk wilden worden van het katholieke Spanje.
In 1572 werd Leonardus samen met achttien andere geestelijken gevangengenomen door de watergeuzen, een opstandige strijdmacht die vocht tegen het Spaanse gezag. Van de geestelijken werd geëist dat zij afstand zouden doen van hun katholieke geloof. Dat weigerden zij. Uiteindelijk werden de negentien mannen in Brielle ter dood gebracht. Zij werden later bekend als de Martelaren van Gorcum.
Binnen de katholieke kerk kregen deze mannen een bijzondere status. Omdat zij stierven vanwege hun geloof, werden zij in de negentiende eeuw heilig verklaard. Daarmee kreeg ook Leonardus van Veghel een plaats tussen de katholieke heiligen.
Dat de nieuwe kerk in Het Zand zijn naam kreeg, was geen toeval. Leonardus was niet alleen een heilige, maar ook een Bosschenaar. Sterker nog: hij is de enige heilige die in 's-Hertogenbosch werd geboren. Door de kerk naar hem te vernoemen kreeg de jonge parochie een directe band met de geschiedenis van de stad.
Portret van de H. Leonardus van Veghel. © Collectie Bisdom ’s-Hertogenbosch, fotograaf Geert Kilwinger.
Beschadigd tijdens de bevrijding
De geschiedenis van de Leonarduskerk weerspiegelt ook de bewogen geschiedenis van de stad zelf. Tijdens de Tweede wereldoorlog werd de luidklok van de kerk gevorderd door de Duitsers.
Kinderen bij een door de bezetter, ten behoeve van de bewapeningsindustrie, gevorderde klok van de Sint Leonarduskerk (7 januari 1943). Bekijk in beeldbank Erfgoed 's-Hertogenbosch.
En tijdens de bevrijding van 's-Hertogenbosch in oktober 1944, werd de kerk zwaar getroffen door granaatvuur. Het gebouw liep aanzienlijke schade op. Bewoners van Het Zand hadden in de pastorie van de kerk bescherming gezocht tijdens de hevige gevechten.
Oorlogschade in de de wijk Het Zand (1944). Hierop is ook de enorme schade aan de Leonarduskerk te zien.
Na de oorlog werd de kerk hersteld. Onder leiding van pastoor A.J.G. Ras, die in 1945 naar de parochie kwam, groeide het kerkelijk leven opnieuw.
In de jaren vijftig en begin jaren zestig was de Leonardusparochie nog altijd groot. De gemeenschap telde ongeveer 8.000 parochianen.
Daarmee was het een van de grootste parochies in ’s-Hertogenbosch. Er waren meerdere kapelaans nodig om de pastoor te ondersteunen met het werk in de wijk.
Inrichting van de Leonarduskerk.
Van bloeiende parochie naar leeg kerkgebouw
Toch veranderde het religieuze landschap snel. Vanaf eind jaren zestig daalde het kerkbezoek sterk. Wat ooit vanzelfsprekend was, werd steeds minder gebruikelijk. Dat gebeurde niet alleen in Den Bosch, maar in heel Nederland.
Ook de Leonarduskerk kreeg hiermee te maken. Terwijl de wijk veranderde en de samenleving steeds minder kerkelijk werd, werd het grote gebouw vanwege de hoge kosten steeds moeilijker in stand te houden. Uiteindelijk viel het besluit om de kerk te sluiten. Op 2 januari 1972 werd de Leonarduskerk officieel aan de eredienst onttrokken. De parochianen konden voortaan terecht bij de kapucijnenkerk in dezelfde wijk. Deze kerk aan de Van der Does de Willeboissingel was onderdeel van van het kapucijnenklooster en bleef diensten verzorgen tot 2002.
Een jaar later begon de sloop. Daarmee verdween een gebouw dat nog geen zeventig jaar eerder met zoveel ambitie was gebouwd. Alleen de pastorie bleef gespaard. Die is vandaag de dag nog steeds te zien.
Leonarduskerk tijdens de sloop in 1973. Bekijk in beeldbank Erfgoed 's-Hertogenbosch.
Wat bleef, nu de kerk verdwenen is?
Na de sloop bleef het terrein niet lang leeg. Op de plek van de kerk verrees later een kantoorgebouw dat onder meer werd gebruikt door het Brabants Dagblad. Inmiddels heeft de locatie opnieuw een andere invulling gekregen in de vorm van duurzame appartementen.
Op de plek waar de Leonarduskerk stond werd later een kantoorpand gebouwd.
Toch leeft de Leonarduskerk nog altijd voort in oude foto's, archiefstukken en de herinneringen van Bosschenaren. Hier werden kinderen gedoopt, vierden families eerste communies of feestdagen, werden jubilea herdacht en kwamen mensen samen voor huwelijken en uitvaarten. De kerk vormde decennialang het sociale en religieuze hart van Het Zand. Het gebouw mag verdwenen zijn maar het heeft een blijvende plaats in het collectieve geheugen van de stad.
