De eerste vrouw in de Bossche raad: Wilhelmina Brouns-Van Besouw
Het is 1919. In de raadzaal van ’s-Hertogenbosch zitten mannen in donkere pakken op hun stoelen. Maar er is iets veranderd. Tussen al die mannen zit voor het eerst een vrouw. Haar naam is Wilhelmina Brouns-Van Besouw. Zij is het eerste vrouwelijke gemeenteraadslid van de stad. Dat is heel bijzonder. In 1919 mogen vrouwen in Nederland namelijk nog niet zelf stemmen. Dat recht krijgen ze pas later. Wel mogen ze gekozen worden. Wilhelmina is dus door mannen in de raad gestemd. Ze is lid van de Algemene Bond van RK-kieskringen. Mevrouw Brouns is niet van plan om stil in een hoekje te blijven zitten. Lange tijd hebben alleen mannen het voor het zeggen gehad, maar nu laat zij haar stem horen.
Wilhelmina Brouns van Besouw. © Borneo-almanak 1922.
Bidprentje Peter Nicolaas Brouns, man van Wilhelmina. © Het huisgezin 1918.
Een zwaar offer
Wilhelmina Brouns wordt op 20 januari 1879 geboren in Oosterhout als kind van een Tilburgse fabrikantenfamilie. In 1909 trouwt ze met Peter Nicolaas Brouns. Ze krijgen samen 4 kinderen, drie zoons en één dochter: Peter Donatus Maria, Thomas Henricus Maria, Paulus Anthonius Maria en Maria Barbara Elisabeth.
Wilhelmina begint haar politieke werk als ze veertig jaar oud is. Dit doet ze na een hele zware tijd. Vlak voor haar verkiezing, in 1918, slaat het noodlot toe. Ze verliest haar dochtertje van dertien maanden oud. In datzelfde jaar sterft ook haar man, Peter Nicolaas Brouns.
Ze blijft achter als weduwe. Het combineren van haar werk en het gezin is bijna onmogelijk. Ze kiest voor haar maatschappelijke taak. Haar drie zoons gaan daarom naar een kostschool. Zelfs in de vakanties zijn ze vaak niet thuis, maar logeren ze bij familie of vriendinnen. Van een echt gezinsleven is weinig sprake. Wel voedt ze hen, zoals in die tijd hoort, streng en godsdienstig op. Ze leert hen "God vrezen en van de zonden te vluchten."
Een bekende spreekster
Wilhelmina is naast gemeenteraadslid ook journaliste van beroep. Dat wordt ze door aanmoediging van haar man die hoofdredacteur is van de Noord-Brabantse krant “Het Huisgezin”. Ze schrijft rechtbankverslagen voor dezelfde krant, ook na de dood van haar echtgenoot. Daarnaast reist ze het hele land door om lezingen te geven.
Ze is een graag geziene gast bij katholieke organisaties. Zo spreekt ze in Deventer over drankbestrijding en in Haarsteeg over kiesrecht. Het publiek is onder de indruk. In een verslag wordt ze zelfs een "Jeanne d'Arc" genoemd, die strijdt voor de goede zaak. Ze roept vrouwen op om hun invloed te gebruiken in de maatschappij.
Haar ambities reiken zelfs tot in Den Haag. In 1922 staat ze op de lijst van de Rooms-Katholieke kiesverenigingen voor de Tweede Kamer. Ze voert flink campagne en schrijft stukken in de krant om vrouwen op te roepen te gaan stemmen: het is de eerste keer dat zij actief kiesrecht hebben. Toch is het net niet genoeg voor een zetel. Voor een Brabantse vrouw is Den Haag in die tijd nog net te ver weg.
Evenement voor de TBC-bestrijding in 1928. Op de voorgrond wethouder M. Krijgsman en raadslid mevr. W.A. Brouns-van Besouw. Bekijk in beeldbank Erfgoed ‘s-Hertogenbosch.
Vrouwen op de tribune
In de Bossche raadzaal laat ze zich wel gelden. Ze wil dat vrouwen meer betrokken worden bij de politiek. Maar er is een probleem: de publieke tribune in het stadhuis. Daar is het vaak een enorme herrie. Het publiek dringt, duwt en schreeuwt. Wilhelmina vindt dat geen plek voor fatsoenlijke dames.
Ze eist maatregelen. Ze wil dat bestuursters van vrouwenverenigingen de vergaderingen rustig kunnen volgen. Burgemeester van Lanschot geeft haar gelijk. Hij komt met een oplossing die nu heel vreemd klinkt: er komen gescheiden tribunes. Mannen en vrouwen moeten apart zitten, zodat de dames niet in het gedrang komen.
Raadsleden waaronder mevr. W.A. Brouns-van Besouw en burgemeester van Lanschot op het bordes van het stadhuis voor de officiële opening van de nieuwe veemarkt (1931). Bekijk in beeldbank Erfgoed ‘s-Hertogenbosch.
Geen polonaise aan haar lijf
Wilhelmina’s drijfveer is haar diepe geloof. Ze maakt zich grote zorgen over het ‘zedelijk welzijn’ van de stad ‘s-Hertogenbosch. Ze strijdt tegen alles wat volgens haar slecht is voor de moraal. Ze wil bijvoorbeeld een verbod op vloeken in de stad en strengere keuringen voor bioscoopfilms. Ook maakt ze zich druk om de veiligheid. Auto’s rijden veel te hard door de binnenstad, vindt ze. Soms wel harder dan twintig kilometer per uur! Dat levert gevaar op voor de burgers.
Vanwege dat strenge geloof heeft ze een grote hekel aan carnaval. Ze vindt het een feest van dronkenschap en losbandigheid. In de jaren ‘20 probeert ze het carnaval meerdere keren te laten verbieden. Carnaval was van 1915 tot 1919 al helemaal afgeschaft, onder andere door de Eerste Wereldoorlog en andere wanordelijkheden. Dat betekende natuurlijk niet dat de Bosschenaren het er echt bij lieten zitten. Achter gesloten deuren werden wel degelijk bals gehouden. In 1920 wordt de carnavalsviering toch weer toegestaan, ook al zijn de sluitingstijden wel vervroegd en wordt bijvoorbeeld een verbod op maskers en sterke drank ingevoerd. Wilhelmina verzet zich fel tegen de terugkeer van het feest in de stad. Ze waarschuwt voor vreemdelingen die naar de stad komen en voor "messen en revolvers" op straat.
Oeteldonkse onderdanen in passende kleding uit 1913. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Thuis in Deuteren
Wilhelmina woont zelf aan de Oude Vlijmenseweg. Dat hoort bij de wijk Deuteren. Ook daar zit ze niet stil. Ze is erg betrokken bij haar eigen buurt. Ze wil graag een eigen kerk voor de wijk. Ze helpt mee om de Sint-Annaparochie op te richten. Jarenlang werkt ze aan het plan voor een echt kerkgebouw. Ze is nauw betrokken bij de stichting die de bouw moet regelen. Het moet een kerk worden naar het ontwerp van de bekende architect Koldewey.
Sint-Annakerk in aanbouw in de wijk Deuteren (1937). Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Liever 'Klimop' dan 'Huisvrouw'
Dat Wilhelmina goed kan spreken, blijkt wel in 1924. De gemeente wil een nieuwe straat een naam geven. De mannen in de raad stellen voor: de Huisvrouwenstraat.
Wilhelmina is het daar absoluut niet mee eens. Zij vindt dat je de daad moet eren, niet de persoon. Ze komt met een poëtisch voorstel: de Klimopstraat. Ze legt het prachtig uit in de raad. “De huisvrouw is als een klimop,” zegt ze. “De klimop maakt het huis mooi en blijft altijd groen. Groen is de kleur van de hoop. De plant houdt het huis vast en groeit uit eigen kracht.”
Het mag niet baten. De straat wordt toch de Huisvrouwenstraat genoemd. In de krant verschijnt zelfs een spotprent van haar. Ze wordt daarop gekscherend "Klimopatra" genoemd.
Spotprent waarop Wilhelmina afgebeeld wordt als Klimopatra. © Provinciale Noord-Brabantse 's-Hertogenbossche Courant 1924.
Officiële opening Huisvrouwenstraat 1925. De straat lag ongeveer op de hoogte van de kruising van de Graafseweg en Grobbendoncklaan en werd in 1977 gesloopt. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Hart voor de jeugd
Toch is Wilhelmina Brouns niet alleen maar streng. Ze heeft een groot hart voor kinderen. Jarenlang vecht ze in de gemeenteraad voor speelplaatsen. Ze wil veilige plekken waar de jeugd kan spelen, weg van de straat. Vaak krijgt ze "nee" te horen. Er is geen geld, of de andere raadsleden vinden het niet nodig.
Maar ze geeft niet op. In 1936 wordt haar motie voor kinderspeeltuinen eindelijk aangenomen. Dankzij haar komt er een groot speelpark op het Taxandriaplein.
Burgemeester Van Lanschot draait proef in de zweefmolen bij de opening kinderspeeltuin op het Taxandriaplein in 1938. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Een blijvende herinnering
Wilhelmina Brouns-Van Besouw overlijdt op 21 december 1937 in het Groot-Ziekengasthuis. Ze is dan achttien jaar lang raadslid geweest in 's-Hertogenbosch.
Helaas maakt ze de opening van "haar" speeltuin op het Taxandriaplein niet meer mee. Die wordt pas in augustus 1938 geopend door burgemeester Van Lanschot.
Ook de nieuwe kerk in Deuteren, waar ze zich als gelovige vrouw zo enorm voor heeft ingezet, ziet ze nooit afgebouwd. Ze zal wel het eerste parochielid zijn dat in deze kerk wordt begraven.
Bidprentje Wilhelmina Adriana van Besouw 1937. © Heemkring Molenheide.
In de raadsvergadering van 7 januari 1938 wordt Wilhelmina herdacht. De voorzitter spreekt mooie woorden. Hij noemt haar een "begaafde, bekwame en werkzame vrouw". En hij zegt ook: "Nimmer deed iemand tevergeefs een beroep op haar steun."
Zo was Wilhelmina als vrouw een pionier in een mannenwereld. Ze zette veel opzij voor haar stad en haar geloof. Tragisch dat zij idealen als speeltuin en nieuwe kerk wel bereikt heeft maar niet meer heeft gezien.
