Twee stadskastelen aan de wieg van de Bossche bouwhistorie
De Moriaan & de Roodenburg. Twee stadskastelen waarvan er maar één behouden bleef. Een verhaal over sloop, strijd, redding en het ontstaan van bouwhistorisch onderzoek in ’s-Hertogenbosch.
Foto van de markt uit 1937. Naast de reclame voor 'Wyers Oude Jenever' staat De Moriaan (waarin firma Ekels Kramenverhuur gevestigd was). Ten tijde van deze foto heeft De Moriaan nog een rechter buurhuis waarin Baudoin Borstelwerken zit. Daarnaast is de Marktstraat en op de andere hoek zit Simon de Wit (in het huis De Roodenburg). Bekijk in beeldbank Erfgoed 's-Hertogenbosch.
Het is de jaren zestig. In de Bossche binnenstad woedt de strijd tussen behoud en vooruitgang. Oude panden verdwijnen om plaats te maken voor strakke, moderne gebouwen. Ook de Moriaan, op dat moment nauwelijks meer herkenbaar als een bijzonder monument, belandt op de slooplijst. Dat heeft te maken met de grootschalige saneringsplannen voor het Tolbrugkwartier. Om het toenemende autoverkeer beter te laten doorstromen, moet de Marktstraat worden verbreed. Dat doel is al bereikt door het pand naast De Moriaan te slopen. Maar naast deze bredere verkeersader is een nieuwe straatwand voorzien. En laat De Moriaan nou net op de plek staan waar die straatwand is gepland.
Rechts op de foto de Moriaan in de toestand voor de restauratie (1960). Het rechter buurhuis is inmiddels gesloopt. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
De Moriaan nu.
Van puist tot parel
De Moriaan werd weggezet als een grote lelijke bakstenen puist. Zijn lot leek bezegeld, maar toen nam de geschiedenis een verrassende wending. Erfgoeddeskundigen ontdekten in het zwaar verbouwde gebouw sporen van middeleeuwse bouwkunst: kloostermoppen, een indrukwekkende kapconstructie en een unieke kelder met houten zoldering. Achter de grauwe gevel bleek een opmerkelijk oud huis schuil te gaan!
Er volgde een slimme en krachtige publiciteitscampagne. De Moriaan werd gepresenteerd als het oudste bakstenen huis van Nederland. Historisch gezien klopte dat niet helemaal – er waren toen al oudere panden bekend – maar als actiemiddel werkte het uitstekend. Want wie wilde nou verantwoordelijk zijn voor de sloop van het oudste huis van het land?
Het stadsbestuur draaide bij. Tussen 1963 en 1967 werd het pand gerestaureerd. De stad wilde, toen eenmaal het besluit tot behoud was genomen, goede sier maken en haalde alles uit de kast. Onder leiding van restauratiearchitect Van der Veken, van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, werd het hele pand zorgvuldig gereconstrueerd. Zijn assistent bij deze klus was Cees Duin, medewerker van de dienst Gemeentewerken. Op aanwijzing van Van der Veken legde Duin het pand laag voor laag bloot. Hij documenteerde heel precies elk detail: van de dertiende-eeuwse kap tot de lemen vloer op de houten kelderzoldering. Alles werd op archeologische wijze getekend en gefotografeerd. Dankzij hun werk werd de Moriaan een van de best gedocumenteerde middeleeuwse huizen van Nederland.
Detail van de voorzolder van de Moriaan. Toestand voor de restauratie. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch
Ontdekte keldergang die nergens heen leidt in De Moriaan (1959). Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
De Roodenburg: het middeleeuwse huis dat gesloopt werd
Waar de Moriaan het nét redde, kwam de Roodenburg – op de andere hoek van de Marktstraat – er slechter vanaf. Dit huis was nog een verdieping hoger dan de Moriaan en bovendien heel goed bewaard gebleven. Toch werd dit monumentale pand in 1910 gesloopt. Tegen de sloop van de Roodenburg kwam ook verzet. Onder andere archivaris Jan Mosmans, archivaris van de Sint-Jan, vocht tegen de sloophamer. Maar zonder succes. Wel deed hij iets anders opmerkelijks: nog voor de slopers startten, begon hij met alle constructies opmeten. Hij tekende bouwsporen, oude vensters en allerlei andere details.
Het huis Roodenburg, hoek Marktstraat. Op het moment van fotograferen staat op het pand: Nieuwe Visch Markt (1908). Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Tot zijn overlijden in 1966 tekende Mosmans op deze manier tientallen huizen in de stad voordat ze werden gesloopt en bovendien deed hij kleine opgravingen waarbij hij het muurwerk documenteerde. Zijn werk vormt nu nog steeds een welkome aanvulling op de documentaties van gemeentelijke bouwhistorici en archeologen.
Huis De Roodenburg tijdens de afbraak (1910). Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Jan Mosmans op 22 maart 1957. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
Stadskastelen
Net als De Moriaan was ook De Roodenburg een zogenoemd stadskasteel: een groot woon- en handelshuis uit de 13e eeuw. Deze gebouwen hadden opvallend grote kelders, waarvan een deel boven straatniveau uitstak. Aan de achterkant lagen de kelders laag aan het water van de binnenhaven, zodat goederen gemakkelijk van en naar schepen konden worden vervoerd. Zowel De Roodenburg als De Moriaan stonden aan de Marktstroom, een tak van de Binnendieze die inmiddels is gedempt. De ruime handelskelders hadden geen stenen gewelven, maar houten plafonds die werden gedragen door zware pilaren.
Bezoekers bereikten de verhoogde begane grond via een trap aan de voorkant van het huis. Achter de voordeur lag meteen de grote zaal, de belangrijkste ruimte van het stadskasteel. Daarom worden dit soort huizen ook wel zaalhuizen genoemd. Achter of boven de zaal lagen kleinere kamers om in te wonen en te slapen. Op de ruime zolders werd handelswaar bewaard.
Wat opvalt aan deze twee grote huizen is dat ze eruitzien als een kasteel. Bij de Moriaan kun je dat nog goed zien. Aan de zijkant van het huis zit een soort smal balkon met kantelen erop. Dat lijkt op een weergang, een gang achter een muur waar je vroeger kon lopen om een gebouw te verdedigen. Ook heeft de Moriaan een klein torentje aan de voorkant en smalle openingen in de muur, die eruitzien als schietgaten. De Roodenburg had ook kantelen aan de zijkanten. Maar deze panden waren niet echt bedoeld voor verdediging. Al die kasteelachtige dingen waren er vooral om indruk te maken. Zo liet de eigenaar zien: “Ik ben rijk en belangrijk.”
Weergang van de Moriaan.
De twee stadskastelen aan de markt. Helemaal links de Moriaan en een paar huizen verder de Roodenburg. Getekend door stadsarchitect Piet van Kessel rond 1935, na de sloop van de Roodenburg. Deze tekening werd gemaakt ter ere van het 750-jarige bestaan van ’s-Hertogenbosch. Bekijk in de beeldbank van ’s-Hertogenbosch.
Een vakgebied krijgt vorm
De restauratie van de Moriaan was niet slechts het redden van een monument; het markeerde een keerpunt in de ontwikkeling van de Bossche bouwhistorie. Door het behoud van de Moriaan werd de basis gelegd voor de eerste monumentenlijst van de stad en het instellen van een beschermd stadsgezicht. Het was ook het begin van een nieuw vakgebied in de stad. Op 1 april 1975 werd voor het eerst een bouwhistoricus in gemeentelijke dienst aangesteld: Ad van Drunen. Dit was een primeur in Nederland en legde de basis voor het bouwhistorisch onderzoek dat sindsdien een belangrijke rol speelt in het behoud van ons erfgoed. Zijn eerste publicatie, "De Roodenburg en de Moriaan", was het allereerste verhaal over bouwhistorisch onderzoek in ’s-Hertogenbosch. De Moriaan en de Roodenburg, hoewel het lot van de laatste al was bezegeld met de sloop, symboliseren samen het begin van een nieuwe fase in de omgang met het stedelijke erfgoed. De Moriaan, gerestaureerd en zorgvuldig gedocumenteerd, werd een pionier in de bescherming en bestudering van historische gebouwen in de stad.
Bouwhistoricus Ad van Drunen in 1987. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.
