Waarom een afgebrand gebouw toch een monument werd

Aan de rand van een zwemvijver op landgoed Coudewater staat een recreatiehuisje dat in 2022 bijna verloren ging door brand. Het rieten dak en het grootste deel van de constructie gingen verloren. Toch besloot de gemeente het gebouw in 2025 aan te wijzen als gemeentelijk monument. Inmiddels is de herbouw afgerond. Wat maakt deze plek zo bijzonder?

Het opgeknapte recreatiehuisje wat sinds 2025 een gemeentelijk monument is. Fotograaf: Merijn Geurts

Coudewater was meer dan een ziekenhuis

Landgoed Coudewater kent een lange geschiedenis. Vanaf 1870 was hier een psychiatrische inrichting gevestigd. Die inrichting kwam voort uit het Bossche Reinier van Arkel, de oudste psychiatrische instelling van Nederland. In een tijd waarin de geestelijke gezondheidszorg ingrijpend veranderde, ontstond het idee dat patiënten niet alleen behandeld moesten worden, maar ook baat hadden bij werk, ontspanning en contact met de natuur.

Groep verpleegsters met directie en missionaris in de tuin van psychiatrisch ziekenhuis Coudewater. Bekijk in beeldbank Erfgoed 's-Hertogenbosch.

Het terrein van Coudewater werd daarom ingericht als een vrijwel zelfvoorzienende gemeenschap, met werkplaatsen, boomgaarden, landbouwgrond en recreatieve voorzieningen. Met dat idee werd in 1936 ook een zwemvijver en sportveld aangelegd in een bosstrook aan de rand van landgoed Coudwater. Een jaar later volgde de bouw van het recreatiehuisje.

Het fruithuisje van landgoed Coudewater waar het fruit uit de boomgaard werd opgeslagen. Bekijk in beeldbank Erfgoed ’s-Hertogenbosch.

Ontworpen als één geheel

Het recreatiehuisje werd ontworpen door architect D.J. Grutterink uit Apeldoorn. De inrichting van het terrein was afkomstig van tuin- en landschapsarchitect K.C. van Nes, die ook voor andere psychiatrische instellingen werkte.

Blauwdruk van de oorspronkelijke realisatie van het badhuis naar de hand van architect D.J. Grutterink uit Apeldoorn.

Het gebouw stond niet zomaar naast een vijver. Het ontwerp was zorgvuldig doordacht. Het huisje werd precies tussen de zwemvijver en het sportveld geplaatst. Vanuit het gebouw was er zicht op beide voorzieningen. Het recreatiehuisje vormde zo het hart van het recreatieterrein.

Zwemlessen, sportdagen en roeiboten

Het recreatieterrein werd intensief gebruikt. Al kort na de opening kregen patiënten zwemles volgens de toen moderne methode van zwemonderwijzer Kurt Wiessner. Patiënten die niet mochten zwemmen, konden varen op de vijver samen met verpleegsters.

Ook werden er sportactiviteiten georganiseerd. In 1940 werd op het sportveld onder leiding van een sportlerares onder meer korfbal gespeeld. Bij slecht weer verhuisden activiteiten naar het recreatiehuisje. Datzelfde jaar vond een groot zwemfeest plaats met snelzwemwedstrijden, hindernissen en gekostumeerd zwemmen. Deze verhalen maken duidelijk dat het recreatiehuisje niet zomaar een bijgebouw was. Het speelde een actieve rol in het dagelijks leven op Coudewater.

Badgasten bij de vijver.

Waarom het een monument werd

Toen in april 2022 brand uitbrak, gingen het dak en vrijwel het gehele interieur verloren. Alleen de gemetselde gevels bleven grotendeels intact. Toch besloot de gemeente het traject voor monumentaanwijzing door te zetten.

Daarvoor waren verschillende redenen. Het recreatiehuisje vertelt een belangrijk verhaal over de ontwikkeling van de geestelijke gezondheidszorg. Bovendien is de combinatie van recreatiehuisje, zwemvijver en sportveld binnen de gemeente uitzonderlijk. De oorspronkelijke opzet van het terrein is nog steeds goed herkenbaar en het gebouw neemt daarin een centrale positie in. Juist die cultuurhistorische, architectonische en landschappelijke waarden bleken zwaar genoeg te wegen voor aanwijzing als gemeentelijk monument.

Herbouw met respect voor het verleden

Na de brand koos eigenaar Brabants Landschap ervoor om het gebouw niet te laten verdwijnen. Bij de herbouw werd het exterieur zo veel mogelijk teruggebracht naar de oorspronkelijke situatie. Historische foto's, bouwtekeningen en bouwsporen in het metselwerk vormden daarvoor de basis. Kozijnen, daklijsten en andere details zijn gereconstrueerd met materialen en detaillering die aansluiten bij het ontwerp uit 1937.

Binnen is juist gekozen voor een eigentijdse inrichting. Waar de buitenkant het historische verhaal vertelt, laat het interieur zien dat het gebouw een nieuwe gebruiksfase is ingegaan. Zo zijn oud en nieuw bewust van elkaar te onderscheiden.

Deze herbouw is zo bedacht en begeleid door Architectenbureau Huib Koman. Op de website van het architectenbureau staat een uitgebreide beschrijving van het proces.

Interieur van het herbouwde recreatiehuisje. Fotograaf: Merijn Geurts

Een tastbare herinnering

Het recreatiehuisje op Coudewater is geen groot monument. Juist daarom is het bijzonder. Samen met de zwemvijver en het voormalige sportveld vertelt het een verhaal dat zelden zo compleet bewaard is gebleven: hoe ontspanning, sport en natuur een plaats kregen binnen de geestelijke gezondheidszorg van de twintigste eeuw. Dankzij de monumentaanwijzing en de recente herbouw blijft die geschiedenis zichtbaar op een plek die al bijna negentig jaar onderdeel uitmaakt van het landschap van Coudewater.